طراحی منظر خانهباغ مَلِک | محوطهسازی باغ ۹۰۰۰ مترمربعی در ریکا، ایلام
خانهباغ مَلِک، پروژهای ۹۰۰۰ مترمربعی در منطقه ریکا، استان ایلام است که با هدف ساماندهی یک باغ خانوادگی و چندنسلی در اقلیم گرم و خشک طراحی شد. رویکرد اصلی پروژه بر حفظ درختان و ساختار موجود، ایجاد پیوند میان فضاهای اقامتی، تفریحی، ورزشی و باغی، استفاده از گونههای گیاهی مقاوم و مدیریت بهینه منابع آب استوار بود. این طرح شامل مسیرهای پیاده و دوچرخه، استخر و آبنما، فضاهای نشیمن، زمینهای ورزشی، رواق انگور، آتشدان و بخشهای خدماتی است و در مرحله طرح پیشنهادی باقی مانده و اجرا نشده است.
نام پروژه: خانهباغ مَلِک
موقعیت: ریکا، استان ایلام، ایران
مساحت زمین: ۹۰۰۰ مترمربع
زیربنای اقامتی: ۶۰۰ مترمربع
کارفرما: آقای ملکزاده
معمار: احسان ختار
همکاران طراحی: سمانه قاسمی، هانیه نافعی
نظارت بر اجرا: شرکت معماری نمای پنجم
سال طراحی: ۲۰۲۱
وضعیت پروژه: طرح پیشنهادی، اجرا نشده
داستان پروژه
زندگی شهری، با تمام امکانات و آسایش خود، اغلب انسان را از یکی از ابتداییترین نیازهایش دور میکند: ارتباط روزمره با طبیعت. بسیاری از خانوادهها پس از سالها زندگی در فضاهای متراکم شهری، به دنبال مکانی هستند که بتوانند بخشی از آرامش ازدسترفته را دوباره تجربه کنند.
برای مردم استان ایلام، طبیعت تنها یک چشمانداز نیست؛ بلکه بخشی از هویت و شیوه زندگی آنهاست. رشتهکوههای زاگرس، دشتهای وسیع و باغهای منطقه همواره بستری برای دورهمیهای خانوادگی، استراحت و گذراندن اوقات فراغت بودهاند.
پروژه طراحی منظر خانهباغ مَلِک نیز با چنین نگاهی شکل گرفت. این پروژه در زمینی به مساحت حدود ۹۰۰۰ مترمربع در منطقه گرمسیری ریکا، استان ایلام، طراحی شد تا فضایی مشترک برای حضور اعضای یک خانواده و نسلهای مختلف آنها فراهم کند؛ مکانی که تنها یک ویلای اقامتی نباشد، بلکه باغی خانوادگی برای استراحت، تفریح، باغداری و تجربه زندگی در دل طبیعت باشد.
ساختمان اصلی ویلا پیش از آغاز همکاری تیم طراحی اجرا شده بود و بخشی از زمین نیز با درختان مرکبات، انگور و زرشک پوشیده شده بود. بنابراین، هدف پروژه حذف ساختار و پوشش گیاهی موجود نبود؛ بلکه ساماندهی، تکمیل و ارتقای کیفیت فضاهای باز، با حفظ درختان ارزشمند و ایجاد مجموعهای هماهنگ، کاربردی و ماندگار بود.
چالشهای طراحی منظر در اقلیم گرم و خشک
یکی از مهمترین چالشهای طراحی لنداسکیپ خانهباغ مَلِک، قرارگیری پروژه در منطقهای گرمسیری با تابستانهای بسیار گرم و منابع آبی محدود بود. این شرایط، انتخاب گونههای گیاهی، طراحی سیستم آبیاری و نحوه نگهداری بلندمدت از فضای سبز را به موضوعاتی اساسی تبدیل میکرد.
بخش قابلتوجهی از پوشش گیاهی موجود را درختان مرکبات تشکیل میدادند. این درختان، با وجود ارزش باغی و اقتصادی، در شرایط آبوهوایی پروژه به آبیاری و نگهداری مستمر نیاز داشتند و در تابستانهای گرم با خطر خشکشدن یا تلفات روبهرو بودند.
در نتیجه، لازم بود در کنار حفظ درختان موجود، گونههای جدیدی انتخاب شوند که:
- با اقلیم گرم و خشک منطقه سازگار باشند؛
- در برابر گرمای شدید و کمآبی مقاومت مناسبی داشته باشند؛
- هزینه آبیاری و نگهداری باغ را کاهش دهند؛
- و در عین حال، تنوع بصری و هویت باغی پروژه را تقویت کنند.
وسعت زیاد سایت، پراکندگی عملکردها و وجود دیوارهای پیرامونی بتنی نیز نیازمند شکلگیری نظمی تازه در مجموعه بود؛ نظمی که بتواند فضاهای اقامتی، تفریحی، ورزشی، کشاورزی و خدماتی را به یکدیگر متصل کند و در عین حال، خوانایی کلی باغ را حفظ نماید.
رویکرد طراحی
رویکرد طراحی منظر خانهباغ مَلِک بر پایه حفظ هویت موجود باغ و تکمیل آن شکل گرفت، نه ایجاد فضایی کاملاً جدید و بیارتباط با گذشته سایت.
شبکهای از مسیرهای پیاده، دوچرخه و سواره طراحی شد تا دسترسی به بخشهای مختلف مجموعه برای اعضای خانواده، مهمانان و نیروهای نگهداری باغ آسان باشد. مسیرهای حرکتی علاوه بر تأمین دسترسی، بهعنوان عنصری برای ایجاد پیوستگی میان فضاها، تعریف دیدها و شکلگیری تجربه تدریجی از باغ در نظر گرفته شدند.
در طراحی پروژه، استفاده از مصالح بومآورد، در دسترس و مقرونبهصرفه در اولویت قرار گرفت. انتخاب متریالهای محوطه، دیوارهای پیرامونی، سازههای سبک، کفسازی و عناصر مبلمان، با توجه به شرایط اجرایی منطقه، دوام مصالح و کاهش هزینههای ساخت و نگهداری انجام شد.
فضاهای طراحیشده در خانهباغ مَلِک
برنامهریزی فضایی پروژه بر اساس نیازهای اقامتی، تفریحی، ورزشی، باغی و خدماتی خانواده انجام شد. مهمترین فضاهای مجموعه عبارتاند از:
- حدود ۶۰۰ مترمربع فضای اقامتی در ساختمان اصلی؛
- واحد سرایداری به مساحت تقریبی ۶۰ مترمربع؛
- حدود ۴۰۰ مترمربع فضای ورزشی روباز؛
- زمین چندمنظوره برای تنیس، والیبال و فعالیتهای ورزشی؛
- زمین پینگپنگ و میزهای بازی شطرنج و منچ؛
- مسیرهای پیادهروی و دوچرخهسواری؛
- استخر، آبنما و فضای آفتابگیری؛
- آلاچیقهای باز و نیمهپوشیده؛
- رواق چوبی پوشیده از تاک انگور؛
- طاقها و شبکههای پوشیده از گلهای رونده؛
- فضای آتشدان و نشیمن روباز؛
- باربیکیو و فضای آمادهسازی غذا؛
- پارکینگ روباز و سایبان خودروها؛
- انبار تجهیزات و مخزن ذخیره آب؛
- فضای نگهداری دام و طیور؛
- و باغچهها و عرصههای گسترده کاشت درختان و گیاهان سازگار با اقلیم.
بخش باقیمانده زمین به باغ، فضای سبز، مسیرهای حرکتی و عرصههای کاشت اختصاص یافت تا میان فضاهای ساختهشده و طبیعت باغ تعادل برقرار شود.
طراحی پوشش گیاهی
انتخاب گونههای گیاهی پروژه بر اساس مقاومت در برابر گرما و خشکی، نیاز آبی، نقش فضایی، میزان سایهاندازی و هماهنگی با هویت باغ انجام شد.
درختان و گیاهان پیشنهادی شامل نخل مثمر، سرو شیراز، سنجد، زیتون، لیموترش گرمسیری، پاپایا، زرشک و تاک انگور بودند. همچنین از گل کاغذی صورتی، یاس زرد ستارهای، گل اختر، شاهپسند و گیاه یال اسبی برای پوشش دیوارها، رواقها، طاقها، باغچهها و حاشیه مسیرها استفاده شد.
در طرح کاشت پیشنهادی، موارد زیر در نظر گرفته شدند:
- ۴۰ اصله نخل؛
- ۲۸ اصله سرو شیراز؛
- ۱۲ بوته انگور جیرفت؛
- ۶ اصله سنجد؛
- ۶ اصله زرشک؛
- ۱۵ اصله زیتون؛
- ۱۰ اصله لیموترش؛
- ۲ اصله پاپایا؛
- ۲۰ بوته گل کاغذی صورتی؛
- ۲۰ بوته یاس زرد ستارهای؛
- ۱۶ بوته گل اختر؛
- ۲۰ بوته شاهپسند؛
- و ۶۰ بوته یال اسبی برای پوشش باغچهها و حاشیه فضاهای سبز.
ترکیب گونههای مثمر، درختان شاخص، گیاهان رونده و پوششهای گلدار، علاوه بر کاهش وابستگی به گونههای پرمصرف، باعث ایجاد تنوع فصلی، سایه، رنگ و ساختار فضایی در باغ شد.
طراحی سیستم آبیاری
با توجه به محدودیت منابع آب و تنوع نیاز آبی گونههای گیاهی، سیستم آبیاری پروژه بهصورت هدفمند و متناسب با هر گروه گیاهی طراحی شد.
شبکه آبیاری قطرهای، کرتبندی باغچهها، تفکیک خطوط آبیاری درختان و گیاهان پوششی و جانمایی مخزن ذخیره آب، از مهمترین بخشهای طراحی تأسیسات منظر بودند. این رویکرد امکان کنترل بهتر مصرف آب، کاهش تبخیر و جلوگیری از آبیاری بیش از نیاز گیاهان را فراهم میکرد.
طراحی نورپردازی محوطه
نورپردازی باغ ملک با هدف افزایش ایمنی مسیرها، تعریف فضاهای تجمع و حفظ کیفیت بصری محوطه در ساعات شب طراحی شد.
در بخشهای مختلف مجموعه از ترکیبی از چراغهای پایهبلند، چراغهای پایهکوتاه، دیوارکوبها و نورهای تأکیدی استفاده شد. مسیرهای اصلی، رواق انگور، فضاهای نشیمن، استخر، آبنما، آلاچیق، پارکینگ و دیوارهای شاخص باغ، هرکدام متناسب با عملکرد و اهمیت فضایی خود نورپردازی شدند.
مدارک طراحی و اجرایی
برای پروژه خانهباغ مَلِک، مجموعهای کامل از مدارک طراحی و اجرایی تهیه شد که شامل موارد زیر بود:
- پلان جامع طراحی منظر؛
- پلان وضع موجود سایت؛
- پلان جانمایی و کاشت گونههای گیاهی؛
- نقشه شبکه آبیاری قطرهای؛
- نقشه سیستم روشنایی محوطه؛
- طراحی مسیرهای پیاده، دوچرخه و سواره؛
- برشهای طولی و عرضی؛
- طراحی دیوارهای پیرامونی و ورودی مجموعه؛
- طراحی رواقها، آلاچیقها و مبلمان محوطه؛
- و جزئیات اجرایی عناصر شاخص پروژه.
تهیه این مدارک با هدف تبدیل ایدههای طراحی به مجموعهای قابلاندازهگیری، قابلبرآورد و آماده اجرا انجام شد.
نتیجه
اگرچه پروژه خانهباغ مَلِک در مرحله طرح پیشنهادی باقی ماند و به اجرا نرسید، اما نگاه آن فراتر از محوطهسازی یک ویلای خصوصی بود.
این پروژه تلاشی برای ایجاد باغی خانوادگی و چندنسلی بود؛ فضایی که طبیعت، آسایش، کشاورزی، ورزش، تفریح و زندگی روزمره را در قالب مجموعهای منسجم و متناسب با اقلیم گرم و خشک منطقه ریکا به یکدیگر پیوند میدهد.
طراحی منظر خانهباغ مَلِک نشان میدهد که میتوان با حفظ درختان موجود، استفاده از گونههای مقاوم، مدیریت مصرف آب، بهرهگیری از مصالح بومی و برنامهریزی دقیق فضاهای باز، یک باغ وسیع را به محیطی خوانا، پایدار و قابلاستفاده برای نسلهای مختلف تبدیل کرد
